Алаяқтар және микрокредиттер

Жаңартылды 04.10.2026 · ҚР заңдары және ҚНРДА нормативтері бойынша тексерілді

Микрокредитке байланысты схемаларда алаяқ әдетте ештеңені бұзып кірмейді. Ол адамның өз қолымен әрекет етеді: экранды көрсетуді қосуды, SMS-тегі кодты айтып беруді немесе «өтінімді болдырмау үшін камераға қарауды» сұрайды. Қарыз жәбірленушінің шынайы деректеріне ресімделеді, ал ақша бөгде шоттарға кетеді. Төменде алаяқтардың әдеттегі тәсілдері, заңда бекітілген қорғаныс тетіктері, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) жадынамасы бойынша әрекет тәртібі және мұндай берешек есептен шығарылатын жағдайлар жинақталған.

Алаяқтар қалай әрекет етеді

• «Қауіпсіздік қызметінен» қоңырау. Әңгімелесуші өзін банк, микроқаржы ұйымы (МҚҰ) немесе полиция қызметкері ретінде таныстырып, дәл қазір сіздің атыңызға кредит рәсімделіп жатқанын айтады. Оны «ұстап қалу» үшін қарсы қарыз рәсімдеуді, ақшаны «қорғалған шотқа» аударуды немесе жеке басыңызды растауды ұсынады. Дауысы сенімді, сіздің атыңызды, өтінім нөмірін, кейде лауазымын атайды.
• Қашықтан қол жеткізу. «Телефонды тексеру үшін» қосымша орнатуды немесе экранды көрсетуді қосуды сұрайды. Осыдан кейін алаяқ телефонға келетіннің бәрін көреді және МҚҰ қосымшаларында өтінімдерді өзі толтырады.
• Растау кодтары. Онлайн-шарт жасасар алдында МҚҰ міндетті түрде push-хабарлама немесе SMS арқылы бір реттік код жібереді. Бұл қол қоюдың алдындағы соңғы қадам, сондықтан кодты кез келген сылтаумен айтып беруді сұрайды: «операцияны болдырмау үшін», «салыстыру үшін», «ақшаны қайтару үшін».
• Бөтен сценарий бойынша биометриялық сәйкестендіру. Селфи түсіруді немесе бет-әлпетті тексеруден өтуді өтінімді болдырмау үшін деп сұрайды. Шын мәнінде дәл осы сәтте жаңа қарыз расталуы мүмкін.
• «Дроптар». Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде оңай табыс ұсынады: картаны, банк қосымшасына кіруді немесе ЭЦҚ-ны жалға беру, аударым қабылдап, оны әрі қарай жіберу. Осындай шоттар арқылы ұрланған ақша, соның ішінде біреудің атына алынған қарыздардан түскен ақша шығарылады.

Қандай қорғаныс тетіктері қазірдің өзінде жұмыс істейді

Қарыз алудан ерікті түрде бас тарту

Микрокредит алудан ерікті түрде бас тартуды тегін белгілеуге және алып тастауға болады: кредиттік бюрода, eGov-та немесе МҚҰ қосымшасында, егер ол eGov шлюзімен біріктірілген болса. eGov арқылы бұл былай жасалады: eGov.kz сайтына немесе eGov mobile қосымшасына кіріп, «Экономика және қаржы» бөлімін ашып, қызметті таңдап, ЭЦҚ-мен қол қою керек. Тыйым сол жерде қайта қол қою арқылы алынады. Белгілеу санына шектеу жоқ.

Бірінші кредиттік бюрода 6 айға, 12 айға немесе мерзімсіз жазылуы бар Stop Credit сервисі жұмыс істейді. Тыйым туралы банктер мен МҚҰ-лар хабардар етіледі. Оны туысыңыздың атынан ресімдеуге болмайды: адамның өзі жеке келуі немесе өз ЭЦҚ-сын пайдалануы керек. Бірінші кредиттік бюро сервис толық кепілдік бермейтінін ашық ескертеді.

МҚҰ мен банктер шешім қабылдағанға дейін кредиттік есепті тексеріп, тыйым қойылған болса, бас тартуға міндетті. Ломбардтар бұл тексеруден босатылған. Сонымен қатар ерікті бас тарту қарыздың үш түрін бұғаттамайды: ақшасы сатушыға аударылатын тауар төлемін, сол МҚҰ-дағы берешекті өтеуге арналған жаңа қарызды және ақшасы тікелей алушыға аударылатын салықтарды, айыппұлдарды немесе атқарушылық іс жүргізу бойынша берешекті төлеуге арналған қарызды.

Биометриялық сәйкестендіру және жеке келу

Микрокредит бойынша онлайн-шартты биометриялық аутентификациясыз жасасуға тыйым салынған. Ұлттық Банктің сәйкестендіру деректерімен алмасу орталығы (ЦОИД) арқылы биометриялық сәйкестендіру сома 35 АЕК-тен (151 375 ₸) бастап, ал қысқа мерзімді қарыздар бойынша 15 АЕК-тен (64 875 ₸) бастап міндетті. Алаяқтық қаупі жоғары болса, ол сомаға қарамастан жүргізіледі. Егер адамның кредиттік тарихында бірде-бір қарыз болмаса, ал ол 75 АЕК-тен (324 375 ₸) асатын кепілсіз қарыз сұраса, шарт тек кеңседе, жеке келгенде және биометриялық сәйкестендірумен жасалады. МҚҰ жеке кабинетінде шот деректемелерін өзгерту де тек биометриялық сәйкестендіру арқылы мүмкін, ал ақша тек қарыз алушының өз шотына аударылады.

24 сағаттық «салқындату кезеңі»

30.09.2025 бастап 75 АЕК-тен (2026 жылы 324 375 ₸) басталатын онлайн кепілсіз микрокредит бойынша МҚҰ ақшаны қол қойылғаннан кейін 24 сағаттан ерте емес және тек клиент қайта келісім бергеннен кейін аударады. Келісім болмаса, шарт жойылады және ақша аударылмайды. Ереже бір МҚҰ-да бір күнде онлайн жалпы сомасы 75 АЕК және одан көп бірнеше қарыз берілгенде де қолданылады. Бір тәулік бөтен өтінімді байқап, оны тоқтатуға уақыт береді.

Ұлттық Банктің антифрод-орталығы

Егер адам бір сағат ішінде екі немесе одан көп кредиторға кепілсіз қарызға өтінім берсе, кредиттік бюро бұл туралы нақты уақыт режимінде Ұлттық Банктің антифрод-орталығына хабарлайды. Есепте басқа МҚҰ-ға немесе банкке берілген, шешімі әлі шықпаған өтінім тұрғанда МҚҰ кепілсіз микрокредитті мақұлдай алмайды. 01.10.2026 бастап онлайн-өтінімдер сауалнама бойынша алаяқтық белгілеріне қосымша тексеріледі.

Қарызды сізсіз рәсімдеп қойса, не істеу керек

Төмендегі тәртіп ҚНРДА жадынамасынан алынған. Сома аз болса да, оны толық орындаған дұрыс: берешектің есептен шығарылуы полиция құжаттарына байланысты.

1. Банкке немесе МҚҰ-ға дереу хабарлаңыз. Картаны, шотты және қосымшаны бұғаттауды, өтінішіңізді күні мен уақытын көрсетіп тіркеуді сұраңыз.
2. Барлығын сақтаңыз: SMS, кодтар, хат алмасу, қоңырау жазбалары, шоттардан үзінді көшірмелер.
3. Полицияға eGov, e-Otinish арқылы немесе жеке барып арыз беріңіз. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру Қылмыстық кодекстің (ҚК) 190-бабы (алаяқтық) бойынша Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркеледі.
4. Жәбірленуші деп тану туралы қаулыны немесе полицияның ұсынымын алыңыз: онда сома, күні және кредитордың атауы көрсетіледі. Оны кредиторға, ал берешек коллекторға өтіп кетсе, оған да беріңіз.
5. Кредитор жауап бермесе, ҚНРДА-ға e-Otinish арқылы шағымданыңыз (байланыс орталығы 1459 немесе +7 727 237 10 00). Полиция әрекетсіз болса, 115 нөмірі бойынша прокуратураға жүгініңіз.
6. Атыңыздағы барлық қарыздарды көру үшін кредиттік есепке тапсырыс беріп, қарыз алудан ерікті түрде бас тартуды белгілеңіз. Бюро күнтізбелік жылына бір есепті тегін береді.

МҚҰ-дан қарыздың берілуі туралы мәліметтерді сұратқан пайдалы. Қарыз алушының сұрауы бойынша ол 10 жұмыс күні ішінде биометриялық сәйкестендірудің күні мен тәсілін, антифрод-базалармен салыстыру нәтижелерін және қарыз беру кезінде пайдаланылған борыштық жүктеме коэффициентінің (БЖК) мәнін хабарлайды. Бұл мәліметтер полицияда да, кредитормен дауда да керек болады.

Берешек қашан есептен шығарылады және бұл үшін не қажет

Алаяқтық фактісінің өзі берешекті автоматты түрде жоймайды. ҚНРДА түсіндірмесіне сәйкес, расталған алаяқтық пен кредитор тарапынан бұзушылық бір мезгілде болуы керек. Заң екі жолды көздейді.

Сотсыз, 3 жұмыс күні ішінде. Кредитор берешекті есептен шығарады, өндіріп алуды тоқтатады, кредиттік тарихты түзетеді және төленген соманы қайтарады. Негіздері мынадай:

• сомасы 1 000 АЕК (4 325 000 ₸) және одан көп қарыз жұбайының келісімінсіз берілген. Бұл жағдайда полиция құжаттары талап етілмейді;
• қарыз биометриялық сәйкестендірусіз, қарыз алудан ерікті түрде бас тартуға қарамастан, алғашқы қарыз кезінде жеке келусіз, 21 жасқа толмаған немесе 55 жастан асқан қарыз алушының қосымша келісімінсіз не «салқындату кезеңі» бұзыла отырып берілген. Бұл негіздер бойынша полицияның іс жүргізу құжаттары қажет.

Сот арқылы. Егер заңды күшіне енген сот шешімі қарыздың алаяқтық жолмен, мысалы қашықтан қол жеткізу арқылы, биометриялық сәйкестендіру немесе антифрод талаптары бұзыла отырып рәсімделгенін анықтаса, МҚҰ 10 жұмыс күні ішінде берешекті есептен шығарып, ұсталған сомаларды қайтарады.

Соттан тыс есептен шығарғанда кредитор жазбаны кредиттік тарихтан өзі алып тастайды. Басқа жағдайларда оған деректерді жеткізуші мен бюро арқылы дау айтылады. Егер бюроның өзі қателессе, түзетілген есеп 5 күнтізбелік күн ішінде беріледі. Кәдімгі мерзімі өткен берешек кезінде не болатыны туралы қарызды қайтармаудың қаупі туралы мақалада жаздық.

«Дроптарға» жауапкершілік: ҚК-нің 232-1-бабы

16.09.2025 бастап Қылмыстық кодексте 232-1-бап қолданылады. Мыналар жазаланады:

• өз шотыңызға, картаңызға немесе ЭЦҚ-ңызға қол жеткізуді сыйақы үшін үшінші тұлғаға беру;
• сыйақы үшін басқа біреудің мүддесінде төлемдер жүргізу;
• бөтен шотқа заңсыз қол жеткізу.

Жаза 1-бөлік бойынша 160 АЕК-ке (692 000 ₸) дейінгі айыппұлдан басталып, 7-бөлік бойынша 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыруға дейін жетеді. Жасаған әрекеті туралы алғаш рет өз еркімен хабарлап, тергеуге көмектескен адам жауапкершіліктен босатылады. Мұндай схемаға тартылып қойған адам үшін бұл шақыртуды күтпей, полицияға өзі баруға себеп.

Біреудің деректеріне қарыз рәсімдеу жеке бапқа бөлінбеген және ҚК-нің 190-бабы бойынша алаяқтық ретінде сараланады. Жазалар туралы және біреудің паспортымен алынатын қарыз неліктен тексеруден өтпейтіні туралы толығырақ біреудің паспортымен қарыз алу туралы материалда айтылған. МҚҰ қарыз берер алдында қандай базаларды қарайтыны МҚҰ қарыз алушыларды қалай тексереді бөлімінде сипатталған.

Дереккөздер

• ҚНРДА: кредитті алаяқтар рәсімдеп қойса, не істеу керек (орыс тілінде)
• ҚНРДА: кредиттік тарих және алаяқтық қарыздарды есептен шығару (орыс тілінде)
• ҚР «Микроқаржылық қызмет туралы» Заңы (орыс тілінде), 3-2 және 4-баптар
• ҚНРДА-ның микроқаржылық қызметке қойылатын талаптары (15.05.2026 жылғы № 92 қаулы) (орыс тілінде)
• Микрокредиттерді электрондық тәсілмен беру қағидалары (орыс тілінде), 9 және 9-1-тармақтар
• ҚР Қылмыстық кодексі (орыс тілінде), 190 және 232-1-баптар
• gov.kz: 16.09.2025 бастап дропперлік үшін жауапкершілік (орыс тілінде)
• Бірінші кредиттік бюро: Stop Credit сервисі